Pożyczka bez BIK a ustawowy obowiązek oceny zdolności kredytowej - co firma pożyczkowa może, a czego nie?

Hasło bez BIK w reklamie pożyczki może brzmieć jak obietnica dla jednych, a dla innych być sygnałem ostrzegawczym. Obie interpretacje opierają się jednak na błędnym założeniu, że firma pożyczkowa może dowolnie zdecydować, czy oceni zdolność kredytową klienta.

Hasło bez BIK w reklamie pożyczki może brzmieć jak obietnica dla jednych, a dla innych być sygnałem ostrzegawczym. Obie interpretacje opierają się jednak na błędnym założeniu, że firma pożyczkowa może dowolnie zdecydować, czy oceni zdolność kredytową klienta.

W rzeczywistości nie ma takiej swobody. Od 2023 r. przepisy ustawy o kredycie konsumenckim nakładają na instytucje pożyczkowe obowiązek oceny zdolności kredytowej przed udzieleniem pożyczki. Co dokładnie oznacza ten wymóg? Z jakich źródeł danych może skorzystać firma i jakie ma w tym zakresie ograniczenia? Wyjaśniamy, co te zasady oznaczają w praktyce dla osób składających wniosek o pożyczkę.

Skąd wynika obowiązek oceny zdolności?

Art. 9 ustawy o kredycie konsumenckim nakłada na każdego kredytodawcę obowiązek dokonania oceny zdolności kredytowej konsumenta przed zawarciem umowy¹. Przepis ten dotyczy zarówno banków, jak i instytucji pożyczkowych i obowiązuje od wejścia ustawy w życie.

Nowelizacja nazywana potocznie ustawą antylichwiarską poszła o krok dalej. Dodany art. 9a stanowi, że instytucja pożyczkowa uzależnia udzielenie kredytu konsumenckiego od pozytywnej oceny zdolności kredytowej¹. Negatywny wynik nie jest więc jedynie sygnałem ostrzegawczym dla firmy, tylko prawną przeszkodą w zawarciu umowy. Przepisy te stosuje się od 18 maja 2023 r.¹

Z jakich danych firma musi korzystać?

Ten sam art. 9a precyzuje, na czym ocena ma się opierać. Instytucja pożyczkowa dokonuje jej na podstawie analizy danych udostępnionych przez konsumenta oraz informacji pozyskanych z baz danych, w tym od zaufanych dostawców, takich jak biura informacji kredytowej i biura informacji gospodarczej¹. Dopiero gdy taka analiza nie pozwala ocenić zdolności, firma odbiera od konsumenta oświadczenie o dochodach i stałych wydatkach gospodarstwa domowego, a przy kwotach przekraczających dwukrotność minimalnego wynagrodzenia także dokumenty potwierdzające dochód¹.

Ustawa nie wskazuje jednak jednej, obowiązkowej bazy. Biuro Informacji Kredytowej działa na podstawie art. 105a Prawa bankowego i gromadzi dane o kredytach i pożyczkach przekazywane przez banki, SKOK-i i firmy pożyczkowe²³. Biura informacji gospodarczej, czyli BIG InfoMonitor, Krajowy Rejestr Długów i ERIF, działają na podstawie odrębnej ustawy z 2010 r. i rejestrują zaległości, także pozakredytowe⁴. Przepis mówi o zaufanych dostawcach w liczbie mnogiej i wymienia je przykładowo. Firma może więc oprzeć ocenę na jednym z tych źródeł albo na kilku, pod warunkiem że ocena jako taka zostanie dokonana.

Co w praktyce oznacza pożyczka bez BIK?

W tym miejscu znaczenie hasła staje się jasne. Oferta określana jako pożyczka bez BIK oznacza, że dana instytucja pożyczkowa nie sięga po raport Biura Informacji Kredytowej, tylko ocenia klienta na podstawie innych danych: rejestrów dłużników, historii rachunku bankowego, oświadczenia o dochodach. Nie oznacza natomiast, że ocena zdolności zostaje pominięta. Taka pożyczka byłaby udzielona z naruszeniem art. 9a.

Klientowi z negatywnym wpisem w BIK ta różnica daje realną, choć ograniczoną korzyść. Opóźnienie przekraczające 60 dni może być przetwarzane w BIK przez 5 lat bez zgody klienta, jeżeli bank lub firma pożyczkowa uprzedziła go o tym z co najmniej 30-dniowym wyprzedzeniem²³. Firma, która nie korzysta z BIK, tego wpisu nie zobaczy. Zobaczy jednak wszystko, co jest w pozostałych źródłach, z których korzysta.

Czego firma pożyczkowa nie może?

Granice są dość wyraźne. Instytucja pożyczkowa nie może udzielić pożyczki po negatywnej ocenie zdolności¹. Nie może zrezygnować z oceny w ogóle, nawet jeśli klient wyraźnie o to prosi. Nie może też działać bez wpisu do rejestru instytucji pożyczkowych prowadzonego przez Komisję Nadzoru Finansowego. Reklama, która sugeruje, że pożyczka zostanie przyznana każdemu niezależnie od sytuacji finansowej, opisuje produkt, który w świetle obowiązujących przepisów nie powinien istnieć.

Sankcja za naruszenie art. 9a jest dla firmy dotkliwa. Jeżeli instytucja pożyczkowa udzieli kredytu z naruszeniem obowiązku oceny albo mimo negatywnego wyniku, zbycie wierzytelności z takiej umowy jest nieważne, a jej dochodzenie staje się dopuszczalne dopiero po całkowitej spłacie wcześniejszych zobowiązań konsumenta¹. To przepis, który w praktyce zniechęca do udzielania na ślepo skuteczniej niż jakakolwiek kara administracyjna.

Jak wybierać między ofertami, które korzystają z różnych baz?

Dla konsumenta wnioski są dwa. Po pierwsze, warto wiedzieć, co o nim mówią poszczególne rejestry, zanim złoży wniosek. Dostęp do własnych danych w BIK i w biurach informacji gospodarczej jest bezpłatny raz na 6 miesięcy²⁴. Po drugie, wybór oferty można dopasować do własnej sytuacji. Osoba z czystą historią w rejestrach dłużników, ale z dawnym opóźnieniem w BIK, ma inne pole wyboru niż osoba z aktualnym wpisem w KRD.

Pomocne bywa tu porównanie ofert w jednym miejscu. Zestawienie firm, które w ocenie klienta opierają się na innych źródłach niż BIK, a także pożyczki bez baz, czyli oferty firm sprawdzających tylko wybrane rejestry, prowadzi finansowo.pl. To pośrednik: po wypełnieniu jednego bezpłatnego wniosku klient otrzymuje propozycje od różnych firm pożyczkowych i sam decyduje, którą przyjąć. Serwis nie udziela pożyczek ani nie ocenia zdolności kredytowej, tę ocenę zawsze przeprowadza instytucja pożyczkowa, która ma do tego ustawowy obowiązek.

Tekst ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. Finansowo.pl nie udziela pożyczek ani kredytów i nie podejmuje decyzji kredytowych. Przed podpisaniem umowy zapoznaj się z formularzem informacyjnym i sprawdź RRSO oraz całkowitą kwotę do zapłaty.

Źródła

1. Ustawa z dnia 12 maja 2011 r. o kredycie konsumenckim (art. 9, art. 9a). Dz.U. 2011 nr 126 poz. 715 z późn. zm. https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20111260715
2. Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe (art. 105a). Dz.U. 1997 nr 140 poz. 939 z późn. zm. https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU19971400939
3. Biuro Informacji Kredytowej. Kiedy można prosić o usunięcie danych z BIK? [dostęp: 26.10.2026]. https://www.bik.pl/poradnik-bik/kiedy-mozna-prosic-o-usuniecie-danych-z-bik
4. Ustawa z dnia 9 kwietnia 2010 r. o udostępnianiu informacji gospodarczych i wymianie danych gospodarczych (art. 2, art. 14, art. 22b). Dz.U. 2010 nr 81 poz. 530 z późn. zm. https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20100810530