Utwór współautorski – jak zarządzać prawami gdy twórców jest kilku?

Region śląski to zagłębie agencji kreatywnych, software houseów i studiów produkcyjnych – miejsc, w których dzieła powstają zespołowo niemal z definicji. Aplikacja napisana przez trzech programistów, kampania reklamowa stworzona przez copywritera i grafika czy album nagrany przez kilku muzyków to projekty, z którymi bezpośrednio wiąże się prawo autorskie. Rybnik i tutejsze podmioty gospodarcze często mierzą się z pytaniem, kto i na jakich zasadach może decydować o dalszych losach wspólnego dzieła. Odpowiedź tkwi w art. 9 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych, a wprowadzone tam regulacje są bardziej restrykcyjne, niż większość twórców się spodziewa.

Utwór współautorski – czym jest i kiedy powstaje?

Do powstania współtwórczości konieczne jest jednoczesne spełnienie dwóch podstawowych przesłanek. Pierwszą z nich jest świadome porozumienie twórców co do wspólnego celu, jakim jest stworzenie jednego, finalnego dzieła. Drugą warunkiem jest wniesienie przez każdą z osób wkładu o charakterze twórczym, a nie jedynie technicznym czy pomocniczym.

Statusu współtwórcy nie zyskuje osoba wykonująca czynności czysto wykonawcze. Korektor nanoszący poprawki językowe w tekście, operator kamery realizujący ujęcia według ścisłych wytycznych reżysera czy programista implementujący cudzy projekt bez marginesu na własną inwencję nie stają się autorami w rozumieniu ustawy.

Należy wyraźnie odróżnić utwór współautorski od utworu połączonego. Przy połączeniu (np. zestawienie gotowego wiersza z napisaną osobno muzyką) każdy z twórców zachowuje autonomiczne, osobne prawo do swojej części i może ją samodzielnie eksploatować na innych polach. Przy współtwórczości prawo do utworu przysługuje wspólnie do jego całości.

Współtwórczość rozłączna i nierozłączna – dlaczego podział ma znaczenie praktyczne?

W doktrynie prawa autorskiego wyróżnia się dwa rodzaje współtwórczości:

• Współtwórczość rozłączna: Wkłady poszczególnych osób dają się obiektywnie wyodrębnić i mają samodzielne znaczenie artystyczne (np. scenariusz i ilustracje w komiksie). W tym przypadku każdy z autorów może samodzielnie eksploatować swoją część, o ile nie przynosi to szkody wspólnemu dziełu.
• Współtwórczość nierozłączna: Elementów składowych nie da się oddzielić bez uszczerbku dla całości (np. wspólnie napisana powieść lub zintegrowany kod źródłowy aplikacji). W tej sytuacji do każdego działania dotyczącego całości dzieła wymagana jest bezwzględna zgoda wszystkich zaangażowanych osób.

Zasada jednomyślności – co oznacza w praktyce zarządzania prawami?

Zgodnie z art. 9 ust. 3 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych, do wykonywania prawa autorskiego do całości utworu współautorskiego potrzebna jest zgoda wszystkich współtwórców. Przepis ten wprowadza bezwzględną zasadę jednomyślności, która obowiązuje niezależnie od wielkości wkładu poszczególnych osób.

W tym reżimie prawnym nie istnieje pojęcie głosowania większościowego. Współtwórca posiadający zaledwie 2% udziału w dziele dysponuje takim samym prawem sprzeciwu jak osoba, której wkład wynosi 98%. Jeden sprzeciw skutecznie blokuje możliwość komercjalizacji, sprzedaży licencji czy publikacji utworu. Choć ustawa nie narzuca formy dla takiej zgody, w celach dowodowych powinna być ona składana na piśmie – ustne akceptacje są najczęstszym źródłem późniejszych procesów sądowych.

Co zrobić, gdy jeden współtwórca blokuje eksploatację dzieła?

W sytuacjach kryzysowych, gdy brak porozumienia uniemożliwia korzystanie z utworu, każdy ze współtwórców może żądać rozstrzygnięcia przez sąd. Sąd orzeka w tej materii, biorąc pod uwagę interesy wszystkich współtwórców (art. 9 ust. 3 zdanie drugie ustawy).

Należy pamiętać, że orzeczenie sądu nie zastępuje blankietowej zgody, lecz odnosi się do dopuszczalności konkretnego, precyzyjnie opisanego działania biznesowego lub artystycznego. 

Brak wcześniejszego porozumienia jest najczęstszą przyczyną komercyjnego uśpienia wartościowych projektów. Z tego względu sporządzenie pisemnej umowy między twórcami przed rozpoczęciem prac projektowych stanowi znacznie bezpieczniejsze i tańsze rozwiązanie niż prowadzenie wieloletniego sporu sądowego po zakończeniu realizacji.

Udziały współtwórców – jak są ustalane i co z nich wynika?

Artykuł 9 ust. 1 ustawy wprowadza domniemanie prawne, zgodnie z którym udziały współtwórców są równe. Oznacza to, że jeśli pięć osób stworzy system IT lub grafikę, każda z nich posiada bazowo 1/5 udziału w prawie, chyba że strony w umowie postanowią inaczej lub wielkość wkładów zostanie zmieniona orzeczeniem sądu na podstawie analizy nakładu pracy twórczej.

Wielkość udziału ma bezpośrednie przełożenie na kwestie finansowe. Decyduje ona o proporcjach podziału zysków z eksploatacji (np. ze sprzedaży licencji). Zgodnie z art. 9 ust. 4, również wszelkie świadczenia uzyskane z tytułu odszkodowań za naruszenie wspólnego prawa autorskiego przypadają wszystkim współtwórcom stosownie do ich udziałów.

Do autorskich praw majątkowych stosuje się odpowiednio przepisy Kodeksu cywilnego o współwłasności w częściach ułamkowych (art. 9 ust. 5). Istnieje jednak jeden istotny wyjątek: ze względu na specyfikę i osobisty charakter dóbr intelektualnych, niedopuszczalne jest żądanie zniesienia tej współwłasności w sposób, w jaki znosi się współwłasność rzeczy fizycznych.

Jak umownie uregulować zarządzanie utworem współautorskim przed rozpoczęciem projektu?

Prawidłowo skonstruowana umowa między współtwórcami powinna precyzyjnie definiować zasady współpracy i eliminować ustawowy automatyzm. W dokumencie warto uregulować:

• Procentową wielkość udziałów poszczególnych autorów,
• Zasady podejmowania decyzji o komercjalizacji i dozwolonych polach eksploatacji,
• Sposób kalkulacji i terminów wypłaty proporcjonalnego wynagrodzenia,
• Procedurę rozwiązywania sytuacji patowych (mediacja, arbitraż).

Skutecznym instrumentem menedżerskim jest powołanie tzw. zarządcy wspólnego prawa. Polega to na umownym upoważnieniu jednego ze współtwórców (lub podmiotu zewnętrznego) do jednoosobowego działania i zawierania umów w imieniu pozostałych autorów, co eliminuje konieczność każdorazowego zbierania podpisów od całego zespołu. Alternatywą bywa również udzielenie przez współtwórców licencji wyłącznej na rzecz jednego podmiotu, co zabezpiecza komercyjne wdrożenie dzieła bez konieczności natychmiastowego przenoszenia całości autorskich praw majątkowych.

Wsparcie prawne przy konstruowaniu umów konsorcjalnych, regulaminów pracy zespołowej oraz reprezentację w sporach dotyczących praw autorskich zapewnia przykładowo kancelaria KGM Legal IT. Analiza struktury wkładów twórczych pozwala na bezpieczne ukształtowanie relacji prawnych w projektach realizowanych przez wielu autorów.